Recensie Guy Poppe: Land zonder Staat
16/06/2010
Land Zonder Staat: 'Congo, 50 jaar onafhankelijk'
Guy Poppe
Borgerhoff & Lamberigts 2010
256 blz
Ter gelegenheid van de 50 jarige Congolese Onafhankelijkheid worden heel wat initiatieven ondernomen, programma's opgesteld en boeken gepubliceerd. De berichtgeving is vaak een flauw afkooksel, het is sensatiebelust met hoofdzakelijk oog voor evenementen in België. Er is de eeuwige drang naar het authentieke verleden waarbij één of andere oudgediende mijmerend in de camera staart. Het exotisme met - ja, alweer (zucht, zucht) - een irrelevant artikeltje over de Matongewijk in Brussel. Het is veelal een verhaal waarbij de Grote Blanke Man op 30 juni 1960 zo goed was de Zwartjes vrij spel te geven.
Aan de andere zijde is het een uitgerekend moment om af te rekenen met een koloniaal verleden waar Jan met de pet weinig weet van heeft. Zowel in kranten, magazines als in reportages worden analyses gepubliceerd die inhoudelijk onderbouwd zijn en de discussie aanwakkeren.
Exposities als die van de Carl Dekeyser in het Fotomuseum Antwerpen en bijhorende publicaties geven een mooi beeld van hedendaagse context, alhoewel zijn uitgangspunt tevens in het Belgische koloniale verleden ligt. De hype rond David van Reybroucks 'Congo: een geschiedenis' is volledig gerechtvaardigd: het vertelperspectief waarin de stem van de Congolees wordt gehoord is een verademing. Guy Poppe's publicatie sluit bij het rijtje aan. Dat het een commerciële moment suprême is om een boek op te markt te brengen is vanzelfsprekend.
In 'Land zonder Staat' beschrijft gewezen radiojournalist Guy Poppe vanaf de speech van Lumumba tot het heden de historische gebeurtenissen die Congo maken tot wat het vandaag is. In het eerste deel (het Relaas) wordt een overzicht geschetst van de historische gebeurtenissen. In het tweede deel (de Achtergrond) worden de belangrijkste actoren in detail geduid en een stand van zaken opgemaakt van de relaties tussen voormalige kolonie en metropool. Dat maakt van dit gemakkelijk te lezen boek een ideaal naslagwerk. De brug tussen het verleden en hedendaagse wantoestanden worden verduidelijkt en Poppe neemt de rol van ontwikkelingshulp en daarmee gepaarde politieke spelletjes onder de loep.
Hij zet meteen de toon door af te rekenen met de illusie van de onafhankelijkheid.
Het moederland had een duidelijk voornemen: 'het moest bij een formele
politieke onafhankelijkheid blijven en in de praktijk mocht er liefst niet
te veel veranderen'. Deze beredeneerde arrogantie vindt zijn gelijke in
het befaamde citaat: ' Après indépendance = avant indépendance'. De geest
van Leopold II bleef over het land dwalen.
Het is happen naar zuurstof bij het lezen van een (samengevatte) geschiedenis
van Congo. De witte olifanten zijn er geen met uitsterven bedreigde diersoort.
Het vermoorden van de eerste democratische verkozen premier, het afscheuren
van Katanga, de waanzinnige escapades van Mobutu, de geopolitiek van Rwanda
en Oeganda, de aanwezigheid van gulzige multinationals op zoek naar minerale
schatten, talloze huurlingen, Interahamwe en Banyamulenge, krijgsheer Bemba
die zijn stukje van de taart komt opeisen, de verrijzenis en de erfgenamen
van Kabila. Het wordt allemaal mooi op een rijtje geplaatst en besproken.
De conclusie is bijzonder mistroostig: zoals steeds is de burgerbevolking
het eerste en laatste slachtoffer.
De titel 'Land zonder Staat' zal wellicht bij menige historici en academici
de haren doen rijzen. De vergelijking van aartsbisschop Monsengwo met Somalië
– het uiteenvallen van het land in diverse machtscentra – is te vanzelfsprekend
en negeert de historische, sociale en culturele contexten eigen aan Congo
en Somalië. Maar goed we krijgen het idee. De Staat diende onder Mobutu
als schaamlapje voor zijn dictatorschap en verkruimelde zowat meteen. 'Het
gebrek aan een slagkrachtige overheid en respect voor collectieve waarden
en goederen is een constante in die halve eeuw na de onafhankelijkheid
en verklaart voor een goed deel de afgang van een potentieel onmetelijk
rijk land. Het is een donkerrode draad in het verhaal van vijftig jaar
Congo en de reden waarom als titel voor dit boek gekozen is voor 'Land
zonder Staat'.
Het meest verrijkende is wellicht Guy Poppes rauwe, kritische blik op
de constante schaduw die België werpt op zijn oud kolonie en de irritante
vluchtigheid waarmee ze de problematiek aanpakt en politiek tracht uit
te buiten. Evenals in zijn 'Congodagboek' (Condagboek 1996-2009. De boom
waarnaar ze stenen gooien. Meulenhoff, 2009) komt oud-minister Louis Michel
er niet zo goed vanaf. Michels handelskenmerk is vluchtigheid, in het beeld
komen als 'de grote oplosser'. Vlug enkele kiekjes. En alles is koek en
ei. Zijn nauwe, niet kritische relaties met de Rwandese president Kagame
en de huidige Congolese politieke top worden hem ook niet in dank afgenomen.
Het afhandelen van de Lumumba commissie is een goed voorbeeld van hoe
België met zijn verleden omgaat. Nadat de commissie in 2002 tot het besluit
komt dat België moreel verantwoordelijk is en betrokken was bij de moord
op Lumumba - waarin tevens de rol van Boudewijn duidelijk wordt – biedt
Louis Michel zijn verontschuldigingen aan bij de familie van de drie vermoorde
politici (Patrice Lumumba, Maurice Mpolo en Joseph Okito) en de Congolezen.
Hij kondigt het oprichten van een Lumumba Fonds aan met een pot van een
slordige 3,75 miljoen euro voor conflictpreventie, opbouwen van een rechtstaat
en studiebeurzen. Jaarlijks wil de regering het fonds spijzen met zo een
half miljoen en de familie betrekken in het beheer ervan. Het fonds wordt
beheerd door Louis Michel. Bij een bezoek aan Congo in 2003 ontmoet hij
Lumumba's dochter in Kinshasa. 'Daarna heeft niemand nog wat van het Fonds
Patrice Lumumba gehoord'.
Andere aanbevelingen zoals een nauw inventariseren van het Koninklijke
archief zijn in de wind geslagen. De geheimen van de rol van de Koninklijke
familie worden nog steeds goed bewaard. Overigens is het pijnlijk te zien
hoe Louis Michel zich distantieerde van de kritiek van het rapport op het
gedrag van Boudewijn.
Na goedkeuring van het rapport door de commissie was het voorbij. 'Geen
enkel voorstel, symbolisch of inhoudelijk, is nog opgerakeld'. Poppe kan
het niet beter verwoorden: 'niet alleen (is) een bladzijde omgeslagen,
maar het boek (is) voorgoed in de rekken teruggeplaatst'. Met verontschuldigingen
is de kous af.
'Land zonder Staat' is een aanrader om inzicht te krijgen in de turbulente jaren sinds de onafhankelijkheid. Er kunnen ongetwijfeld vraagtekens bij enkele stellingen geplaatst worden, ik denk dat Guy Poppe daar zelf niets op tegen zou hebben.
Aan pessimistische conclusies heb je uiteindelijk niets. 'Het is er altijd zo geweest en het zal wel zo blijven' is de ideale blinddoek om ongehinderd verder te plunderen en zichzelf te verrijken. Links zelfbeklag (oh mea culpa mea culpa !!!) biedt geen antwoord. Ga dan maar naar een kerk.
U kan alvast enkele boeken lezen. Of ga rustig in de sofa genieten van wat gebakken banaan met op het tv scherm Rudi Vranckx die in de brousse glimlachend luistert naar één of andere gek die denkt dat hij de reïncarnatie van Lumumba is. Doe wat tentoonstellingen of debatteer met de lokale vrouwenvereniging over verkrachtingen in Kasaï. Ga een avondje soukous dansen in het ontmoetingscentrum. Huil bij het zien van emotionele films over kinderarbeid in Katangese diamantmijnen. Hmmmm? Mag ik nu... neger zeggen?? Zij zeggen toch ook tegen elkaar neger ???
